Terimler Sözlüğü

Bu sözlük, kitapta kullanılan temel hukuk ve arabuluculuk kavramlarını sade biçimde açıklar. Tanımlar genel bilgilendirme amaçlıdır; kanundaki ayrıntılı tanım ve sonuçların yerine geçmez.

A

Adli yardım

Yargılama giderlerini karşılama gücü bulunmayan kişinin, kanuni koşullarla bu giderlerden geçici olarak muaf tutulması ve bazı hukuki yardımlardan yararlanabilmesidir.

Aidat

Apartman veya site yönetimi için kat maliklerinden ya da kanundaki koşullarla kullanıcı ve kiracılardan istenen ortak gider ve avans payı için gündelik dilde kullanılan addır.

Alacak

Bir kişinin başka bir kişiden para ödemesi, mal teslimi veya başka bir edimin yerine getirilmesini isteme hakkıdır.

Alacaklı

Bir borcun veya edimin yerine getirilmesini isteme hakkı bulunan kişidir.

Ana para

Faiz, gecikme tazminatı ve masraflar eklenmeden önceki asıl borç tutarıdır.

Anlaşamama son tutanağı

Arabuluculuk sonunda anlaşma sağlanamadığını veya görüşme yapılamadığını gösteren son tutanaktır. Dava şartı dosyasında dava açılırken önem taşır.

Anlaşma belgesi

Arabuluculuk sonunda tarafların üzerinde uzlaştıkları hükümleri içeren yazılı belgedir. Son tutanakla aynı belge olmak zorunda değildir.

Arabulucu

Adalet Bakanlığı siciline kayıtlı, tarafsız biçimde iletişimi ve müzakereyi yöneten hukukçudur. Hâkim veya hakem gibi karar vermez.

Arabuluculuk bürosu

Dava şartı arabuluculuk başvurularını alan, dosya ve görevlendirme işlemlerini yürüten adliye birimidir.

Arabuluculuk sicili

Arabuluculuk yapma yetkisine sahip kişilerin Adalet Bakanlığı tarafından tutulan resmî kaydıdır.

Arsa payı

Kat mülkiyetinde bağımsız bölüme bağlı olarak ortak taşınmaz üzerinde tanınan paydır. Dairenin yalnız fiziksel büyüklüğü anlamına gelmez.

Ayni hak

Eşya üzerinde doğrudan hâkimiyet sağlayan ve herkese karşı ileri sürülebilen haktır. Mülkiyet, intifa ve ipotek örnek verilebilir.

Aynen paylaşma

Ortak malın fiziksel olarak bölünerek parçaların ortaklara verilmesidir. Taşınmazda teknik ve idari bölünme koşulları aranabilir.

Ayıp

Satılan malın, verilen hizmetin veya yapılan eserin kararlaştırılan ya da makul olarak beklenen özellikleri taşımamasıdır.

B

Bağlanma parası

Sözleşmenin kurulduğunu göstermek amacıyla verilen paradır. Gündelik dilde “kapora” denebilir; cayma parasıyla aynı değildir.

Belirsiz alacak

Dava açıldığı anda alacağın miktarını tam ve kesin belirlemenin davacıdan beklenemediği durumlarda kullanılan dava türüyle bağlantılı kavramdır.

Bilirkişi

Mahkemenin çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren konuda görüşüne başvurduğu kişidir. Arabuluculukta tarafların seçtiği uzmanla aynı sıfata sahip değildir.

Bloke ödeme

Paranın belirli koşul gerçekleşene kadar banka veya güvenli sistem içinde kullanılamaz tutulduğu ödeme düzenidir. Gerçek koşullar ilgili kurumdan doğrulanmalıdır.

Borçlu

Bir para, mal, hizmet veya başka edimi yerine getirmekle yükümlü kişidir.

Brüt tutar

Vergi, prim veya başka kanuni kesintiler yapılmadan önceki toplam tutardır.

C–Ç

Cari hesap

Tarafların karşılıklı alacak ve borçlarını tek tek istemek yerine belirli dönem sonunda çıkan bakiyeye göre sonuçlandırdıkları ticari hesap ilişkisidir. Her hesap ekstresi hukuken cari hesap sözleşmesi olduğu anlamına gelmez.

Cayma parası

Taraflara kararlaştırılan bedelin sonucunu göze alarak sözleşmeden dönme imkânı sağlayabilen paradır. Bağlanma parasıyla karıştırılmamalıdır.

Cebri icra

Borç veya mahkeme kararının devletin icra organları aracılığıyla zorla yerine getirilmesidir.

Cezai şart

Sözleşmeye aykırılık hâlinde ödenmesi kararlaştırılan ekonomik yaptırımdır. Geçerliliği ve indirimi somut olaya göre değerlendirilebilir.

Çekişmesiz yargı

Her zaman iki karşı taraf arasında klasik dava bulunmadan, mahkemenin kanunda belirtilen bir hukuki durumu incelediği yargı işidir. İcra edilebilirlik şerhi incelemesi bu niteliktedir.

D

Dava şartı

Mahkemenin davanın esasını inceleyebilmesi için bulunması gereken kanuni koşuldur. Bazı davalarda arabulucuya başvuru bir dava şartıdır.

Dava şartı arabuluculuk

Kanunun dava açmadan önce arabulucuya başvurmayı zorunlu tuttuğu süreçtir. Anlaşmak zorunlu değildir.

Davet

Arabulucunun tarafları görevlendirme ve ilk toplantı hakkında bilgilendirdiği iletişim ve çağrı işlemidir.

Delil

Bir iddia veya savunmanın doğruluğunu göstermeye yarayan bilgi, belge, kayıt, tanık veya başka ispat aracıdır.

Delil tespiti

İleride kaybolma veya incelenmesinin zorlaşma riski bulunan delilin mahkeme aracılığıyla önceden belirlenmesidir.

Depozito

Özellikle kira ilişkisinde borç ve zarar riskine karşı verilen güvencedir. Otomatik olarak son ay kirası sayılmaz.

Derdest dava

Mahkemede açılmış ve henüz kesin olarak sonuçlanmamış davadır.

E

Ecrimisil

Bir malın haksız kullanımı nedeniyle istenen tazminat için kullanılan terimdir. Özel kişiler arasındaki talep ile kamu taşınmazları için idarenin uyguladığı ecrimisil aynı değildir.

Edim

Borçlunun yapmak, vermek veya kaçınmak zorunda olduğu davranıştır. Ödeme, teslim, onarım veya tahliye birer edim olabilir.

Elbirliği mülkiyeti

Ortakların belirlenmiş paylar üzerinde tek başına tasarruf edemediği ortak mülkiyet türüdür. Miras ortaklığında sık görülür.

Elektronik imza

Elektronik belgenin imzalayanını belirlemeye ve bütünlüğünü doğrulamaya yarayan dijital imza yöntemidir. Her elektronik onay, güvenli elektronik imza değildir.

Emsal

Bir değer veya uygulamayı karşılaştırmak için kullanılan benzer işlem, taşınmaz, ücret veya olaydır.

Eser sözleşmesi

Yüklenicinin bir sonuç meydana getirmeyi, iş sahibinin de bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. İnşaat ve tadilat işleri buna örnek olabilir.

F

Faiz

Paranın belirli süre kullanılmasının veya borcun geç ödenmesinin ekonomik karşılığıdır. Türü, oranı ve başlangıç tarihi hukuki dayanağa göre değişir.

Feragat

Kişinin dava veya talep hakkından kanuni sonuç doğuracak biçimde vazgeçmesidir. Anlaşma metninde kapsamı dikkatle belirlenmelidir.

Fek

İpotek gibi tapu kaydındaki bir hakkın kaldırılması işlemidir.

Fiilî taksim

Paydaşların ortak malı hukuken bölmeden, kendi aralarında belirli bölümleri kullanmasıdır. Tek başına tapu mülkiyetini değiştirmez.

G

Gecikme tazminatı

Borç veya ortak gider zamanında ödenmediğinde kanun ya da geçerli sözleşme uyarınca istenebilen ek tutardır.

Geçit hakkı

Bir taşınmazdan başka taşınmaz lehine belirli güzergâhta geçme yetkisi sağlayan irtifak hakkıdır.

Gizlilik

Arabuluculukta edinilen bilgi, belge ve açıklamaların kanundaki sınırlar içinde korunması ilkesidir.

Görev

Bir uyuşmazlığa hangi tür mahkeme veya kurulun bakacağını belirleyen hukuk kuralıdır. Yetkiyle aynı değildir.

Güvenli elektronik imza

Kanundaki teknik ve hukuki şartları taşıyan, kural olarak elle atılan imzayla aynı hukuki sonucu doğuran elektronik imzadır.

H

Haciz

Borçlunun mal veya hakkının alacağın tahsili amacıyla icra organınca hukuken kısıtlanmasıdır.

Hak düşürücü süre

Süresi içinde kullanılmayan hakkın sona ermesine yol açabilen süredir. Zamanaşımından farklıdır ve çoğu durumda mahkemece kendiliğinden dikkate alınabilir.

Hakem

Tahkimde uyuşmazlığı inceleyip karar veren kişidir. Arabulucudan farklı olarak tarafları bağlayan karar verebilir.

Hakem heyeti

Kitapta çoğunlukla tüketici hakem heyetini ifade eder. Belirli parasal sınır içindeki tüketici uyuşmazlıkları hakkında karar verir.

Hakediş

İnşaat veya hizmet işinde tamamlanan kısma göre yükleniciye ödenecek tutarı gösteren hesap ve belgedir.

Haksız fiil

Hukuka aykırı ve kusurlu davranışla başkasına zarar verilmesidir. Kanundaki koşullarla tazminat sorumluluğu doğurabilir.

Husumet

Bir davanın veya talebin doğru kişiye yöneltilmesiyle ilgili kavramdır. Gündelik anlamdaki düşmanlık değildir.

İ

İbra

Alacaklının borçluyu belirli borç veya talepten kurtardığını gösteren hukuki işlemdir. Kapsamı ve özel geçerlilik koşulları önemlidir.

İcra dairesi

Para ve diğer borçların cebri icra yoluyla yerine getirilmesine ilişkin takip işlemlerini yürüten adli birimdir.

İcra edilebilirlik şerhi

Arabuluculuk anlaşmasının cebri icraya elverişli olduğuna ilişkin mahkeme denetimi sonunda verilen şerhtir. Bazı anlaşmalarda isteğe bağlı, bazı taşınmaz anlaşmalarında zorunludur.

İfraz

Bir tapu parselinin imar, kadastro ve diğer mevzuata uygun biçimde birden fazla parsele ayrılmasıdır.

İhtar

Bir talep, bildirim veya uyarının karşı tarafa hukuki sonuç amaçlanarak yöneltilmesidir. Noter ihtarı tek yöntem değildir; fakat ispat ve bazı özel kurallar önemlidir.

İhtiyari arabuluculuk

Tarafların kanuni zorunluluk bulunmadan kendi tercihleriyle arabuluculuğa başvurmasıdır.

İhtiyati haciz

Para alacağının gelecekte tahsilini güvenceye almak amacıyla mahkemece verilen geçici hukuki korumadır.

İhtiyati tedbir

Dava sonucunun etkisiz kalmasını önlemek için mahkemece verilen geçici koruma kararıdır.

İlam

Mahkemenin verdiği ve taraflara sunulan yazılı karardır.

İlam niteliğinde belge

Mahkeme kararı olmamasına rağmen kanunun ilamlı icra yoluyla yerine getirilebilme gücü tanıdığı belgedir.

İntifa hakkı

Başkasına ait malı kullanma ve ürünlerinden yararlanma yetkisi veren sınırlı ayni haktır.

İpotek

Bir alacağı taşınmazın değeriyle güvence altına alan taşınmaz rehni türüdür. Borcun kendisi değildir.

İradilik

Tarafların arabuluculukta anlaşma yapıp yapmama ve anlaşmanın içeriğini belirleme özgürlüğüdür. Dava şartı başvurusu, anlaşma zorunluluğu yaratmaz.

İrtifak hakkı

Bir taşınmaz üzerinde başka kişi veya taşınmaz lehine yararlanma ya da malike belirli davranıştan kaçınma yükü getiren sınırlı ayni haktır.

K

Kanuni temsilci

Çocuk, kısıtlı veya tüzel kişi gibi başkasını kanundan doğan yetkiyle temsil eden kişidir. Bazı işlemler için ayrıca mahkeme veya kurul izni gerekebilir.

Kat maliki

Kat mülkiyeti kurulmuş yapıda bağımsız bölümün tapu malikidir.

Kat malikleri kurulu

Ana taşınmazın yönetimiyle ilgili kanuni kararları alan kat malikleri topluluğudur.

Kat mülkiyeti

Tamamlanmış yapının bağımsız bölümleri üzerinde kurulan özel mülkiyet türüdür.

Kayyım

Belirli bir işte kişiyi, malvarlığını veya tüzel kişiyi korumak ve temsil etmek üzere mahkemece atanan kişidir.

Kefalet

Kefilin, asıl borçlu borcunu yerine getirmezse kanuni koşullarla alacaklıya karşı sorumluluk üstlendiği sözleşmedir. Sıkı şekil koşulları vardır.

Kısmi anlaşma

Uyuşmazlığın yalnız bazı talep, dönem veya konularında sağlanan anlaşmadır.

Kısıtlı

Mahkeme kararıyla fiil ehliyeti kanundaki nedenlerden biriyle sınırlandırılmış kişidir.

Komşu hakkı

Taşınmaz maliklerinin birbirlerine karşı kullanma, katlanma ve kaçınma yükümlülüklerini düzenleyen kurallar bütünüdür.

Külli halef

Bir kişinin malvarlığı hak ve borçlarına bütün olarak geçen kişidir. Mirasçı buna örnek olabilir.

M

Mahsup

Bir alacağın karşı taraftaki borç veya başka alacak hesabından düşülmesidir.

Mazeret

Toplantıya katılmama gibi davranışı haklı gösterebilecek nedendir. Geçerliliği somut olaya göre değerlendirilir.

Menfi tespit davası

Kişinin ileri sürülen bir borcu bulunmadığının mahkemece belirlenmesini istediği davadır.

MERSİS

Şirket ve ticari işletmelere ilişkin merkezi sicil kayıt sistemidir. Doğru şirket unvanının belirlenmesinde kullanılabilir.

Muacceliyet

Bir borcun ödeme zamanının gelmiş ve istenebilir hâle gelmiş olmasıdır.

Müzakere

Tarafların talep, ihtiyaç, seçenek ve koşulları konuşarak çözüm aradığı görüşme sürecidir.

N–O–Ö

Net tutar

Vergi, prim ve diğer kesintiler çıktıktan sonra kişinin eline geçecek tutardır.

Ortaklığın giderilmesi

Bir mal üzerindeki paylı veya elbirliği mülkiyet ilişkisinin paylaşma ya da satış gibi yöntemle sona erdirilmesidir. Eski kullanımda “izale-i şuyu” denir.

Oturma hakkı

Bir bina veya bölümünden konut olarak yararlanma yetkisi veren, kişiye bağlı sınırlı ayni haktır.

Önalım hakkı

Bir mal üçüncü kişiye satıldığında, hak sahibine kanuni veya sözleşmesel koşullarla öncelikle satın alma imkânı veren haktır.

Özel oturum

Arabulucunun taraflardan yalnız biriyle yaptığı gizli görüşmedir. Burada söylenenlerin karşı tarafa aktarılma sınırı açıklaştırılmalıdır.

P–R

Paylı mülkiyet

Bir mal üzerinde birden fazla kişinin belirli oranlarda pay sahibi olduğu mülkiyet türüdür. Pay, malın belirli fiziksel bölümüne otomatik olarak karşılık gelmez.

Rehin

Bir alacağı mal veya hakla güvence altına alan ayni haktır. Taşınmaz rehni ve taşınır rehni farklı kurallara tabidir.

Rücu

Bir borcu veya zararı ödeyen kişinin, kanuni ya da sözleşmesel koşullarla sorumlu başka kişiden ödediği tutarı istemesidir.

S–Ş

Satış vaadi

Tarafların gelecekte taşınmaz satışı yapmayı üstlendiği resmî şekle tabi ön sözleşmedir. Tek başına mülkiyeti devretmez.

Sınırlı ayni hak

Mülkiyetin bütün yetkilerini vermeden eşya üzerinde doğrudan yetki sağlayan haktır. İntifa, irtifak ve ipotek örnektir.

Simsarlık

Bir sözleşmenin kurulması için tarafları buluşturma veya kurulma fırsatı gösterme faaliyetidir. Taşınmaz simsarlığı sözleşmesi yazılı şekle tabidir.

Son tutanak

Arabuluculuk faaliyetinin nasıl sonuçlandığını gösteren belgedir. Anlaşma hükümlerinin tamamını içermek zorunda değildir.

Sulh

Tarafların karşılıklı ödünlerle mevcut veya olası uyuşmazlığı sona erdirdiği anlaşmadır.

Şerh

Kişisel bir hakkın üçüncü kişilere etkisini güçlendirmek veya tasarruf yetkisini sınırlamak gibi sonuçlarla tapu siciline yazılan kayıttır. İcra edilebilirlik şerhi ise farklı bir mahkeme işlemidir.

T

Tahkim

Tarafların uyuşmazlığı devlet mahkemesi yerine hakemlerin kararına götürdüğü özel yargılama yoludur.

Takas

Karşılıklı ve kanuni koşulları taşıyan borçların birbiri oranında sona erdirilmesidir. Mahsupla aynı anlamda kullanılmamalıdır.

Tapu sicili

Taşınmazların mülkiyetini, ayni haklarını, şerhlerini ve ilgili kayıtlarını gösteren resmî sicildir.

Tarafsızlık

Arabulucunun taraflardan birini kayırmaması ve süreçte dengeli davranması yükümlülüğüdür.

Tarife

Arabuluculuk için her yıl belirlenen asgari ücret kurallarını ve tutarlarını içeren resmî düzenlemedir.

Tasarruf yetkisi

Bir hakkı devretme, sınırlama veya sona erdirme gücüdür. Hak sahibi olmakla tasarruf yetkisine sahip olmak her durumda aynı değildir.

Tebligat

Hukuki bildirimin kanunda belirlenen yöntemle muhatabına ulaştırılması işlemidir. Arabulucunun her iletişimi teknik anlamda tebligat değildir.

Temerrüt

Borçlunun veya bazı durumlarda alacaklının edimin zamanında yerine getirilmesi sürecinde kanundaki koşullarla gecikme durumuna düşmesidir.

Teminat

Bir borcun yerine getirilmemesi riskine karşı verilen güvenceye ilişkin genel addır. İpotek, rehin, kefalet ve banka teminatı farklı türlerdir.

Temsilci

Başka kişi veya kuruluş adına hukuki işlem yapan kişidir. Yetkisinin kapsamı belgeyle doğrulanmalıdır.

Tereke

Ölen kişinin mirasçılara geçen malvarlığı hak ve borçlarının bütünüdür.

Tescil

Bir hakkın ilgili resmî sicile kaydedilmesidir. Taşınmaz mülkiyeti ve birçok ayni hak bakımından tapu tescili kurucu önem taşır.

Tüketici

Ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişidir.

U–Ü

UYAP

Yargı ve arabuluculuk işlemlerinin elektronik ortamda yürütülmesinde kullanılan Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemidir.

Uzman

Arabuluculukta teknik, mali veya başka özel bilgi sunan kişidir. Mahkeme bilirkişisi sıfatını kendiliğinden taşımaz.

Üçüncü kişi

Arabuluculuk anlaşmasının tarafı olmayan, fakat hakkı veya onayı çözümün uygulanmasını etkileyebilen kişidir.

Üst hakkı

Başkasının taşınmazı üzerinde veya altında yapı bulundurma yetkisi sağlayabilen irtifak hakkıdır.

V–Y–Z

Vade

Bir borcun yerine getirileceği tarihtir.

Vekâletname

Bir kişinin başka kişiye kendi adına işlem yapma yetkisi verdiğini gösteren belgedir. Bazı işlemler özel yetki gerektirir.

Yetki

Bir davaya veya başvuruya coğrafi olarak hangi yerdeki mahkeme ya da büronun bakacağını veya temsilcinin hangi işlemleri yapabileceğini anlatan kavramdır. Kullanıldığı yere göre anlamı değişir.

Yönetim planı

Kat mülkiyetine tabi ana taşınmazın yönetim biçimini ve kullanım kurallarını düzenleyen, kanundaki kişiler bakımından bağlayıcı temel belgedir.

Zamanaşımı

Kanunda belirlenen sürenin geçmesiyle borcu kendiliğinden ortadan kaldırmayan; fakat koşulları varsa talebe karşı ileri sürülebilen savunma imkânıdır.

Zaruri gider

Arabuluculuk bürosunun dava şartı sürecini yürütmek için yaptığı kanuni zorunlu giderlerdir.

Zilyetlik

Bir eşya üzerinde fiilî hâkimiyet kurulmasıdır. Zilyet olmak her zaman malik olmak anlamına gelmez.

Sık karıştırılan kavramlar

Güncellik notu

Bu sözlük, kitabın önceki bölümlerinde kullanılan kavramları sadeleştirilmiş biçimde toplar. Yeni bir hukuki kural getirmez.

Son kontrol tarihi: 8 Ağustos 2026

Bu tanımlar hukuki danışmanlık veya kanun metni değildir. Somut işlemde kavramın kanuni tanımı ve özel sonuçları ayrıca incelenmelidir.