Arabulucunun Rolü ve Sınırları

Arabuluculuk sürecinde en çok karıştırılan konu, arabulucunun ne yapacağıdır. Bazı kişiler arabulucudan kimin haklı olduğunu söylemesini bekler. Bazıları hukuki danışmanlık vermesini, bazıları da karşı tarafı ikna etmesini ister.

Arabulucunun görevi bunların hiçbiri değildir.

Arabulucu, uyuşmazlığın tarafı olmayan tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişidir. Görüşmenin kurulmasına, düzenli ilerlemesine ve tarafların kendi çözümlerini değerlendirmesine yardım eder. Kararı tarafların yerine vermez.

Bu bölümün temel sorusu şudur:

Arabulucu süreci yönetirken nerede durmalıdır?

Arabulucunun ilk görevi: Aydınlatmak

Arabulucu, faaliyetin başında tarafları arabuluculuğun esasları, süreci ve sonuçları hakkında gerektiği gibi bilgilendirmek zorundadır.

Bu bilgilendirme yalnızca “Arabuluculuk gizlidir” demekle tamamlanmaz. Tarafların en azından şu konuları anlayabilmesi gerekir:

• Arabulucunun tarafsız üçüncü kişi olduğu,
• Kararı tarafların vereceği,
• Dava şartı olsa bile anlaşmanın zorunlu olmadığı,
• Ortak ve ayrı görüşmeler yapılabileceği,
• Gizliliğin kapsamı ve sınırları,
• Ücret ve masrafların nasıl hesaplanacağı,
• Sürecin hangi hâllerde sona ereceği,
• Son tutanak ile anlaşma belgesinin farklı işlevleri,
• Anlaşmanın hukuki sonuç doğurabileceği,
• Tarafların bağımsız hukuki veya teknik yardım alabileceği.

Bilgilendirme, tarafın soru sormasına izin veren gerçek bir açıklama olmalıdır. Hızlı okunan standart bir metin, tarafın anlamadığı noktaları gidermiyorsa amacına ulaşmaz.

Arabulucu süreci nasıl yönetir?

Arabulucu, taraflar aksini kararlaştırmamışsa uyuşmazlığın niteliğini, tarafların ihtiyaçlarını ve hızlı çözüm için gerekli usulü dikkate alarak süreci yürütür.

Süreç yönetimi şu işleri içerebilir:

• Toplantının zamanını ve yöntemini düzenlemek,
• Kimlik ve katılım durumunu kontrol etmek,
• Görüşme kurallarını açıklamak,
• Taraflara söz vermek,
• Kesintileri ve hakaret içeren davranışları sınırlamak,
• Uyuşmazlık başlıklarını ayırmak,
• Anlaşılan ve tartışmalı noktaları özetlemek,
• Eksik bilgileri belirlemek,
• Teklifleri açıklaştırmak,
• Ortak veya ayrı görüşme yapmak,
• Gerekirse ara vermek,
• Süreci sonlandırmak ve tutanağı düzenlemek.

Arabulucunun süreci yönetmesi, uyuşmazlığın sonucunu yönetmesi demek değildir. Görüşmenin düzenini belirleyebilir; tarafların hangi teklifi kabul edeceğine karar veremez.

Arabulucu taraflarla ayrı ayrı görüşebilir

Kanun, arabulucunun taraflarla birlikte veya ayrı ayrı görüşebilmesine izin verir.

Ayrı görüşme şu amaçlarla kullanılabilir:

• Tarafın asıl kaygısını daha rahat anlatması,
• Bir teklifin risklerini düşünmesi,
• Duygusal gerilimin azaltılması,
• Müzakere seçeneklerinin incelenmesi,
• Hukuki veya teknik danışma ihtiyacının fark edilmesi,
• Ortak toplantıda paylaşılacak bilginin belirlenmesi.

Ayrı görüşme, arabulucunun bir tarafla gizli ittifak kurduğu alan değildir. Her iki tarafın da yöntemi anlaması gerekir.

Arabulucu ayrı görüşmede öğrendiği bilgiyi diğer tarafa aktarırken gizlilik kuralına uymalıdır. Bilginin aktarılmasına izin verilip verilmediği açıkça belirlenmelidir.

Ayrı görüşme ceza odası değildir

Arabulucu, davranışını beğenmediği tarafı diğerinden ayırıp baskı altına alamaz. “Gerçekleri anlamanız için sizi tek başıma ikna edeceğim” yaklaşımı tarafsızlığı zedeler.

Ayrı görüşmenin amacı, karar özgürlüğünü azaltmak değil artırmaktır.

Arabulucu soru sorabilir

Arabulucunun önemli araçlarından biri sorudur. Ancak sorunun amacı çapraz sorgu yapmak veya tarafı suçüstü yakalamak değildir.

Arabulucu şu tür sorular sorabilir:

• Sizin için çözülmesi gereken temel konu nedir?
• Bu talebin arkasındaki ihtiyacınız nedir?
• Teklifin hangi bölümü kabul edilebilir değil?
• Ödeme tarihinin değişmesi sonucu etkiler mi?
• Anlaşma olmazsa hangi seçenekleri değerlendireceksiniz?
• Bu rakamı hangi hesap veya belgeye dayandırıyorsunuz?
• Teklifin uygulanabilmesi için kimlerin onayı gerekir?
• Anlaşmanın ihlali hâlinde ne olmasını istiyorsunuz?

Bu sorular tarafların düşünmesine yardım eder. Arabulucu, cevabı kendi istediği yöne çekmek için yönlendirici veya tehdit edici soru kullanmamalıdır.

Arabulucu bilgi ve belge isteyebilir mi?

Arabulucu tarafların uyuşmazlığı ve teklifleri anlayabilmesi için hangi bilgi veya belgelere ihtiyaç duyulduğunu konuşabilir. Taraflardan hesap, sözleşme, ödeme kaydı veya yetki belgesi getirmelerini isteyebilir.

Fakat arabulucu mahkeme gibi zorla delil toplayamaz. Tanığı celp edemez, kuruma müzekkere yazarak delil getirilmesini emredemez ve bilirkişi incelemesi yaptırma konusunda yargısal yetki kullanamaz.

Taraflar birlikte karar verirse bağımsız bir uzmandan görüş alınabilir. Uzman, arabulucunun yerine karar vermez. Uzman görüşünün kapsamı, ücreti, gizliliği ve bağlayıcı olup olmadığı önceden belirlenmelidir.

Arabulucu çözüm önerebilir

Tarafların çözüm üretemediği ortaya çıktığında arabulucu bir çözüm önerisi sunabilir.

Bu yetkinin dört sınırı vardır:

1. Öneri karar değildir.
2. Kabul zorunlu değildir.
3. Öneri baskı amacıyla kullanılamaz.
4. Öneri, kişisel hukuki danışmanlık yerine geçmez.

Arabulucu “Ben hâkim olsaydım davayı siz kaybederdiniz” diyerek önerisini dayatamaz. Mahkemenin kesin sonucunu biliyormuş gibi konuşamaz.

Uygun bir öneri daha çok şu biçimde olabilir:

“Tarafların konuştuğu vade ve teminat ihtiyaçlarını birlikte karşılayabilecek şu seçenek üzerinde düşünmek ister misiniz?”

Bu ifade seçeneği masaya getirir; kararı taraflara bırakır.

Arabulucu ne zaman öneri sunmamalıdır?

• Taraflar henüz kendi seçeneklerini açıklamamışsa,
• Öneri bir tarafın talebini aynen tekrar ediyorsa,
• Arabulucunun yeterli bilgisi yoksa,
• Öneri emredici kurala aykırılık riski taşıyorsa,
• Taraflar öneriyi karar gibi algılıyorsa,
• Arabulucunun sonuçtan menfaati varsa.

Arabulucu hukuki bilgi verebilir mi?

Burada önemli bir ayrım vardır: Süreç hakkında aydınlatma ile kişisel hukuki danışmanlık aynı şey değildir.

Arabulucu arabuluculuğun işleyişini, temel ilkelerini ve genel hukuki çerçeveyi açıklayabilir. Örneğin anlaşmanın hukuki sonuç doğurabileceğini, icra edilebilirlik için farklı imza veya şerh sistemleri bulunduğunu söyleyebilir.

Fakat bir tarafa özel olarak:

• “Bu davayı kesin kazanırsınız,”
• “Bu tutarı kabul etmek sizin için en iyi sonuçtur,”
• “Şu hakkınızdan vazgeçin,”
• “Bu belgeyi avukata göstermeden imzalayabilirsiniz,”

şeklinde hukuki tavsiye vermemelidir.

Arabulucu aynı dosyada iki tarafın ortak avukatı değildir. Her tarafın hukuki çıkarı farklı olabilir.

Arabulucu hesap yapar mı?

Arabulucu tekliflerin anlaşılabilmesi için rakamları tabloya koyabilir, tarafların sunduğu hesaplar arasındaki farkı gösterebilir veya hangi verinin eksik olduğunu sorabilir.

Ancak özellikle işçilik alacağı, faiz, vergi, sosyal güvenlik, şirket değeri veya karmaşık ticari zarar hesabında tarafların uzmanı gibi kesin hesap yapması risklidir.

Arabulucunun düzenlediği hesap tablosu ile tarafın bağımsız hukuki veya mali hesabı aynı şey değildir.

Sağlıklı yaklaşım:

• Hesabın kime ait olduğu belirtilir,
• Varsayımlar yazılır,
• Brüt ve net tutarlar ayrılır,
• Vergi ve kesintiler ayrıca değerlendirilir,
• Gerekirse bağımsız uzman görüşü alınır.

Arabulucu anlaşma metnini yazar mı?

Taraflar anlaşırsa anlaşmanın kapsamını kendileri belirler. Uygulamada arabulucu metnin düzenlenmesine yardımcı olabilir; tarafların avukatları da metni hazırlayabilir.

Arabulucunun metni yazması, tarafların içeriği inceleme sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Arabulucu:

• Tarafların kabul etmediği şartı eklememeli,
• Belirsiz teklifi kesin anlaşma gibi yazmamalı,
• Kendi tercih ettiği çözümü metne sokmamalı,
• Tarafların hukuki danışmanı gibi tek taraflı koruma hükmü kurmamalı,
• İmzaların ve yetkilerin önemini küçümsememelidir.

Anlaşma belgesi 18. bölümde ayrıntılı işlenecektir.

Arabulucu yargısal yetki kullanamaz

Kanun, niteliği gereği yalnızca hâkim tarafından yapılabilecek işlemlerin arabulucu tarafından yapılamayacağını açıkça belirtir.

Arabulucu:

• İhtiyati tedbir veya ihtiyati haciz kararı veremez,
• Delilin geçerli olup olmadığına hükmedemez,
• Bir kişinin borçlu olduğunu resmen tespit edemez,
• Boşanma veya velayet kararı veremez,
• Taşınmaza kendiliğinden şerh koyamaz,
• Tanığı zorla dinleyemez,
• İcra emri düzenleyemez,
• Tarafı cezalandıramaz.

Arabuluculuk anlaşmasının belirli koşullarda ilam niteliğinde belge sayılması da arabulucuyu hâkime dönüştürmez. Hukuki etki, kanunun anlaşma belgesine bağladığı sonuçtan doğar.

Arabulucu taraf adına pazarlık yapmaz

Taraf, arabulucuya “Benim alt sınırım bu, siz karşı tarafı ikna edin” diyebilir. Arabulucu teklifi izin verilen biçimde iletebilir ve müzakereyi kolaylaştırabilir. Fakat o tarafın temsilcisi olarak pazarlık yapamaz.

Arabulucu iki tarafa da sorular sorabilir, seçeneklerin uygulanabilirliğini test edebilir ve gerçekçi düşünmeyi teşvik edebilir. Bu çalışma, bir tarafın çıkarını diğerine karşı savunmak değildir.

Kendi çıkarını savunmak için taraf bizzat hareket eder veya avukatından yardım alır.

Arabulucu süreci sona erdirebilir

Arabuluculuk her zaman taraflardan birinin “bitti” demesiyle sona ermez. Arabulucu da belirli durumlarda faaliyetin devamının uygun olmadığını tespit edebilir.

Kanunda sona erme nedenleri arasında:

• Tarafların anlaşması,
• Taraflardan birinin çekilmesi,
• Tarafların birlikte sona erdirmesi,
• Daha fazla çabanın gereksiz olduğunun belirlenmesi,
• Uyuşmazlığın arabuluculuğa elverişli olmadığının tespiti bulunur.

Şiddet, ciddi tehdit, serbest iradenin kaybı, sahte belge şüphesi, tarafsızlığın sürdürülememesi veya anlaşmanın açıkça hukuka aykırı bir sonuca yönelmesi de sürecin güvenle sürdürülüp sürdürülemeyeceğinin değerlendirilmesini gerektirir.

Arabulucunun amacı her dosyayı anlaşmayla kapatmak değildir. Bazen doğru sonuç, süreci durdurmaktır.

Arabulucu sonraki davada ne yapamaz?

Arabulucu, aynı uyuşmazlık hakkında daha sonra açılan davada taraflardan birinin avukatı olarak görev üstlenemez.

Ayrıca arabuluculukta ileri sürülen teklifler ve sırf bu süreçte yapılan belirli açıklamalar hakkında tanıklık yapılmasına ilişkin kanuni sınırlamalar vardır.

Taraflar arabulucuyu “Görüşmede karşı taraf borcu kabul etmişti, mahkemede anlatın” diyerek tanık gibi kullanmayı beklememelidir.

Ücret ve yönlendirme sınırı

Arabulucu yaptığı faaliyet karşılığında ücret ve masraf isteyebilir. Ücretin yöntemi açık olmalıdır.

Arabulucu, tarafları belirli bir avukata, uzmana veya başka hizmet sağlayıcıya yönlendirme karşılığında ücret alamaz. Arabuluculuk sürecini müşteri yönlendirme aracına dönüştüremez.

Arabulucunun daha yüksek ücret elde etmek amacıyla anlaşma tutarını veya tarafların kararını etkilemesi etik kurallara aykırıdır.

Arabulucudan makul olarak ne bekleyebilirsiniz?

Kurgusal örnek: “Sizce kim haklı?”

Bu olay kurgusaldır. Gerçek kişi veya dosyaya dayanmaz.

Bir kiraya veren, dükkânda izinsiz değişiklik yapıldığını söyler. Kiracı ise değişiklik için sözlü izin aldığını ileri sürer.

Kiraya veren arabulucuya “Siz hukukçusunuz; kim haklı söyleyin” der.

Arabulucu delilleri değerlendirip hüküm vermez. Tarafların hangi değişiklikler konusunda anlaştığını, iznin nasıl verildiğinin ileri sürüldüğünü ve çözüm için ne gerektiğini belirginleştirebilir.

Taraflar eski hâle getirme, belirli tadilatların korunması, masraf paylaşımı veya sözleşmenin sona erme koşulları üzerinde görüşebilir. Çözüm üretemezlerse arabulucu uygun aşamada seçenek önerebilir; fakat bunun kabulü zorunlu değildir.

Taraflar hukuki durumlarını öğrenmek istiyorsa kendi avukatlarından görüş alabilir.

Sık yapılan hatalar

“Arabulucu hukukçuysa davanın sonucunu söylemelidir”

Yanlış. Arabulucunun görevi taraflardan birine hukuki danışmanlık vermek veya hüküm kurmak değildir.

“Çözüm önerisi arabulucunun kararıdır”

Yanlış. Öneri kabul edilmek zorunda değildir.

“Arabulucu anlaşma metnini yazdıysa risklerden o sorumludur”

Yanlış. Taraflar kabul ettikleri metni anlamalı ve kendi danışmanlık ihtiyaçlarını değerlendirmelidir.

“Ayrı görüşmede arabulucu benim pazarlıkçım olur”

Yanlış. Arabulucu bilgiyi ve teklifi iletebilir; tarafın temsilcisi olmaz.

“Anlaşma çıkmadıysa arabulucu görevini yapmamıştır”

Yanlış. Arabulucunun görevi anlaşmayı zorlamak değil, uygun ve gerçek bir müzakere süreci yürütmektir.

Arabulucunun rolü kontrol listesi

• Arabulucunun karar vermeyeceğini biliyorum.
• Süreç hakkında yeterli bilgilendirme aldım.
• Ayrı görüşmedeki bilgi paylaşım kuralını biliyorum.
• Arabulucudan hukuki danışmanlık değil, süreç desteği bekliyorum.
• Hesap ve teknik konularda bağımsız uzman ihtiyacımı değerlendirdim.
• Çözüm önerisinin bağlayıcı olmadığını biliyorum.
• Anlaşma metnini okumadan imzalamayacağım.
• Tarafsızlık veya çıkar ilişkisi hakkında soru sorabileceğimi biliyorum.
• Arabulucunun sonuç garantisi veremeyeceğini biliyorum.

Kısa sorular

Arabulucu teklifimi karşı tarafa iletmek zorunda mı?

İletilmesini istediğiniz teklifin kapsamı ve zamanı görüşülür. Arabulucu hukuka aykırı, tehdit içeren veya süreci kötüye kullanan bir mesajı sıradan teklif gibi aktarmak zorunda değildir.

Arabulucu anlaşma için rakam önerebilir mi?

Tarafların çözüm üretemediği ortaya çıktığında çözüm önerisi sunabilir. Bu rakam veya seçenek bağlayıcı değildir.

Arabulucu belge göstermemi zorlayabilir mi?

Hayır. Mahkeme gibi zorla delil toplayamaz. Ancak belgenin bulunmaması teklifin değerlendirilmesini veya karşı tarafın güvenini etkileyebilir.

Arabulucuyu değiştirebilir miyiz?

İhtiyari süreçte tarafların arabulucu seçimi ve değişikliği konusunda karar alanı vardır. Dava şartı süreçte görevlendirme sistemi ve büro işlemleri dikkate alınmalıdır. Tarafsızlık sorunu varsa gecikmeden açıklanmalıdır.

Mevzuat ve güncellik notu

Bu bölüm hazırlanırken 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun arabulucunun hak ve yükümlülüklerine ilişkin 6–11. maddeleri, faaliyetin yürütülmesi ve sona ermesine ilişkin 15 ve 17. maddeleri, Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu Yönetmeliği ve Türkiye Arabulucular Etik Kuralları kontrol edilmiştir.

Son kontrol: 6 Ağustos 2026 Uyarı: Bu bölüm genel bilgilendirme amacı taşır; kişiye özgü hukuki danışmanlık değildir.