Arabuluculuk Nedir, Ne Değildir?

Arabuluculuk hakkında sağlıklı karar verebilmek için önce yöntemin sınırlarını bilmek gerekir. Arabuluculuk bir mahkeme değildir. Arabulucu da hâkim, hakem veya taraflardan birinin danışmanı değildir.

Arabuluculuğun merkezinde iki unsur bulunur: düzenli bir müzakere süreci ve tarafların kendi kararlarını vermesi.

Bu süreç her uyuşmazlığı çözmez. Her anlaşma da kendiliğinden adil, geçerli veya uygulanabilir olmaz. Arabuluculuk doğru hazırlanıldığında güçlü bir çözüm yolu olabilir; yanlış beklentiyle yürütüldüğünde ise tarafların yalnızca zaman kaybetmesine veya yeterince düşünmeden belge imzalamasına yol açabilir.

Kanunun anlattığı arabuluculuk

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, arabuluculuğu özetle şu unsurlarla tanımlar:

• Tarafların görüşmesi ve müzakere etmesi,
• Taraflar arasında iletişim kurulması,
• Çözümü tarafların üretmesi,
• Uzmanlık eğitimi almış, tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin sürece katılması,
• Gerektiğinde sistematik tekniklerin kullanılması,
• Taraflar çözüm üretemediğinde arabulucunun çözüm önerisi getirebilmesi,
• Sürecin ihtiyari nitelikte olması.

Tanımın en önemli bölümü, çözümün taraflarca üretilmesidir. Arabulucu sürecin kurulmasına yardım eder; fakat uyuşmazlığın sahibi değildir. Son kararı taraflar verir.

Arabulucu kimdir?

Kanuna göre arabulucu, arabuluculuk faaliyetini yürüten ve Adalet Bakanlığı tarafından tutulan arabulucular siciline kayıtlı gerçek kişidir.

Bir kişinin iyi iletişim kurması, hukukçu olması veya tarafları barıştırması tek başına onu kanundaki anlamıyla arabulucu yapmaz. Resmî arabuluculuk faaliyeti bakımından sicil kaydı aranır.

Arabulucu görevini şahsen, özenle ve tarafsız biçimde yerine getirmek zorundadır. Taraflar arasında eşitliği gözetir. Tarafsızlığı hakkında şüphe doğurabilecek önemli bir durum varsa tarafları bilgilendirmesi gerekir.

Arabuluculuğun temel işi: Karar vermek değil, karar ortamı kurmak

Bir uyuşmazlıkta iletişim genellikle üç nedenle zorlaşır:

1. Taraflar olayları farklı anlatır.
2. Hukuki ve mali riskleri farklı değerlendirir.
3. Birbirlerinin tekliflerini güvenilir bulmaz.

Arabulucu bu sorunları tek başına ortadan kaldıramaz. Fakat görüşmenin dağılmadan ilerlemesine yardım edebilir. Tarafların hangi konularda anlaştığını, hangi konularda ayrıldığını ve çözüm için hangi bilgilere ihtiyaç duyulduğunu belirginleştirebilir.

Arabulucunun yapabilecekleri arasında şunlar bulunabilir:

• Sürecin nasıl işleyeceğini açıklamak,
• Tarafları birlikte veya ayrı ayrı dinlemek,
• Konuları ve gündemi düzenlemek,
• Belirsiz ifadeleri açıklığa kavuşturmak,
• Tarafların ihtiyaçlarını ve önceliklerini fark etmesine yardım etmek,
• Gerçekçi seçenekler geliştirilmesini teşvik etmek,
• Tekliflerin açık ve karşılaştırılabilir hâle gelmesini sağlamak,
• Anlaşma ihtimali kalmadığında süreci sonuçlandırmak.

Bu işlerin hiçbiri, uyuşmazlığı taraflar adına karara bağlamak anlamına gelmez.

Arabulucu çözüm önerebilir mi?

Evet, belirli bir aşamada çözüm önerisi getirebilir. Kanun, tarafların çözüm üretemediğinin ortaya çıkması hâlinde arabulucunun çözüm önerisinde bulunabilmesine izin verir.

Fakat bu yetki yanlış anlaşılmamalıdır:

• Öneri bağlayıcı karar değildir.
• Taraflar öneriyi kabul etmek zorunda değildir.
• Arabulucu öneriyi baskı aracına dönüştüremez.
• Öneri, hâkim kararı veya hukuki danışmanlık yerine geçmez.
• Çözümün nihai içeriğini yine taraflar kabul eder.

Arabulucunun çok erken çözüm önermesi, tarafların kendi ihtiyaçlarını ve seçeneklerini yeterince incelemesini engelleyebilir. Hiç öneri sunmaması ise her dosyada eksiklik sayılmaz. Arabuluculuk, arabulucunun mutlaka çözüm formülü vermesi gereken bir danışmanlık hizmeti değildir.

İradilik ne anlama gelir?

İradilik, tarafların süreç ve sonuç üzerinde karar sahibi olmasıdır. Taraflar kural olarak arabuluculuğa başvurma, süreci sürdürme, sona erdirme veya anlaşmama konusunda serbesttir.

Dava şartı arabuluculuk bu cümlenin bir istisnasını oluşturur: Kanunun belirlediği bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak gerekir.

Ancak dava şartı şu anlama gelmez:

• Bir teklifi kabul etmek zorundasınız.
• Ortak bir rakamda buluşmak zorundasınız.
• Hakkınızın bir bölümünden vazgeçmek zorundasınız.
• Arabulucunun önerisini imzalamak zorundasınız.
• Her durumda anlaşmak zorundasınız.

Başvurunun zorunlu olması ile anlaşmanın iradi olması farklı konulardır.

İmza gerçek bir karar olmalıdır

Bir kişinin belgeyi okuyamadan, sonuçlarını anlamadan veya baskı altında imzalaması iradilik bakımından ciddi sorun yaratır. Tarafın soru sorması, ara istemesi, hesap yaptırması ve gerekiyorsa avukata danışması sürecin doğal parçasıdır.

“Bugün imzalamazsanız her şey biter” gibi bir cümle, ancak gerçekten var olan ve açıklanabilen bir süre veya teklif koşuluna dayanıyorsa anlamlıdır. Yapay acele oluşturmak sağlıklı müzakere değildir.

Arabuluculuk ne değildir?

Mahkeme değildir

Arabulucu delilleri değerlendirip hüküm vermez. Kimin haklı olduğunu resmen belirlemez. Tanığı zorla getiremez. Malvarlığına el koyamaz. Bir tarafın talebini diğerine zorla kabul ettiremez.

Tahkim değildir

Hakem uyuşmazlık hakkında karar verir. Arabulucu karar vermez. Tarafların “Arabulucu son rakamı söylesin, konu kapansın” demesi, arabulucuyu kendiliğinden hakeme dönüştürmez.

Ceza uzlaştırması değildir

Ceza uzlaştırması, Ceza Muhakemesi Kanunu’nda düzenlenen ayrı bir kurumdur. Özel hukuk arabuluculuğu ile aynı kurallara tabi değildir.

Avukatlık hizmeti değildir

Arabulucu taraflardan birinin hukuki çıkarını korumak üzere hareket etmez. Bir tarafa “Bu belgeyi imzalamak senin için hukuken en iyi sonuçtur” şeklinde kişisel hukuki danışmanlık vermesi, tarafsız rolüyle bağdaşmaz.

Taraf kendi hukuki durumunu, muhtemel dava sonucunu veya belgenin risklerini öğrenmek istiyorsa kendi avukatından yardım alabilir.

Psikolojik terapi değildir

Arabuluculukta duygular ve iletişim önemlidir. Buna rağmen arabulucu psikolojik tanı koymaz ve terapi yapmaz. Uyuşmazlık travma, şiddet, ağır baskı veya ruh sağlığı desteği gerektiriyorsa uygun uzman desteği ayrıca değerlendirilmelidir.

Her durumda “ortayı bulmak” değildir

Bir taraf 100, diğer taraf 20 istediğinde çözümün mutlaka 60 olması gerekmez. Anlaşma para dışında vade, teslim, hizmet, teminat, özür, gizlilik veya gelecekteki ilişki gibi unsurlar içerebilir.

Ayrıca matematiksel orta nokta her zaman hukuken veya fiilen uygun değildir. Arabuluculuk, haklı ve haksızı düşünmeden talepleri ikiye bölme yöntemi değildir.

Barıştırma zorunluluğu değildir

Taraflar kişisel olarak barışmadan da somut bir anlaşmaya varabilir. Bir iş ilişkisini, ortaklığı veya kira ilişkisini sona erdirme koşullarında anlaşmak da çözüm olabilir.

Sonuç garantisi değildir

Arabuluculuğa başvurmak anlaşma sağlanacağını garanti etmez. Anlaşma oranı hakkında güncel ve doğrulanmış veri verilse bile bu oran belirli bir dosyanın sonucunu göstermez.

Arabuluculuğun konusu sınırsız değildir

6325 sayılı Kanun, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarını kapsar.

Sade anlatımla temel soru şudur:

Taraflar bu konu hakkında kendi kararlarıyla geçerli bir anlaşma yapabilir mi?

Her özel hukuk konusu bu soruya olumlu cevap vermez. Bazı sonuçlar ancak hâkim kararıyla doğar. Bazı alanlarda kamu düzeni, üçüncü kişilerin hakları veya emredici kurallar tarafların hareket alanını sınırlar.

Kanun ayrıca aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıkların arabuluculuğa elverişli olmadığını açıkça belirtir.

Bir uyuşmazlığın yalnızca “aile”, “iş”, “kira” veya “ticaret” etiketiyle elverişli olup olmadığına karar verilmez. Talebin ve istenen sonucun ayrı ayrı incelenmesi gerekir. Elverişlilik konusu bir sonraki bölümde ayrıntılı ele alınacaktır.

Gizlilik vardır; fakat yanlış beklenti kurulmamalıdır

Arabuluculukta gizlilik temel ilkelerden biridir. Taraflar aksini kararlaştırmadıkça arabulucu, süreçte elde ettiği bilgi, belge ve kayıtları gizli tutmakla yükümlüdür. Taraflar ve görüşmelere katılan diğer kişiler de kural olarak gizliliğe uyar.

Müzakere sırasında yapılan teklifler, sırf arabuluculukta ileri sürülen kabuller ve yalnızca bu süreç için hazırlanan bazı belgeler daha sonra hukuk davası veya tahkimde delil olarak kullanılamaz.

Fakat gizlilik şu anlama gelmez:

• Arabuluculuktan önce var olan her belge yok sayılır.
• Başka şekilde elde edilebilen bir delil, arabuluculukta gösterildi diye kullanılamaz hâle gelir.
• Kanunun açıklamayı emrettiği hiçbir durum bulunmaz.
• Anlaşmanın uygulanması ve icrası için gerekli bilgi asla açıklanamaz.
• Taraflar toplantıyı izinsiz kaydedebilir.

Gizliliğin kapsamı ve istisnaları 5. bölümde ayrıntılı açıklanacaktır.

Arabuluculuk ücretsiz olmak zorunda değildir

Arabulucu yaptığı faaliyet karşılığında ücret ve masraf isteyebilir. Ücretin kim tarafından ve ne ölçüde karşılanacağı; sürecin ihtiyari veya dava şartı olması, anlaşma durumu, ücret sözleşmesi, yürürlükteki tarife ve özel kanun hükümlerine göre değişebilir.

Dava şartı süreçte belirli bir sürenin ücretinin devlet bütçesinden karşılanması, bütün dosyanın her koşulda ücretsiz olduğu anlamına gelmez. Avukat, uzman, tercüman, yol veya teknik hizmet gibi başka giderler de gündeme gelebilir.

Bu nedenle toplantıdan önce şu sorular sorulmalıdır:

• Arabulucunun ücreti nasıl hesaplanacak?
• Ücreti kim ödeyecek?
• Anlaşma olursa hesap değişecek mi?
• Ek toplantı veya ek hizmet gideri var mı?
• Avukat ve uzman giderleri ayrı mı?

Güncel tutarlar ve ödeme sistemi 23. bölümde tarihli tablolarla anlatılacaktır.

Avukat olmadan katılmak mümkün müdür?

Taraflar arabuluculuk müzakerelerine bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılabilir. Uyuşmazlığın çözümüne katkı sağlayabilecek uzman kişiler de görüşmelerde bulunabilir.

Bu düzenleme, her dosyada avukat bulunmasının zorunlu olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde, avukat olmadan katılmanın her dosyada güvenli olduğu anlamına da gelmez.

Şu durumlarda bağımsız hukuki yardım özellikle önem kazanabilir:

• Yüksek tutar veya uzun vadeli yükümlülük varsa,
• Zamanaşımı ya da hak düşürücü süre tartışılıyorsa,
• Taşınmaz devri veya ayni hak söz konusuysa,
• İşçilik alacakları hesaplanacaksa,
• Şirket veya başkası adına imza atılacaksa,
• Teminat, cezai şart, feragat veya ibra benzeri kayıtlar varsa,
• Devam eden dava veya icra takibi bulunuyorsa,
• Kişi belgeyi veya hukuki sonuçları anlamıyorsa.

Arabulucu tarafsızdır. Tarafın kendi avukatı ise o tarafın hukuki çıkarını gözetir. Bu iki rol birbirinin yerine geçmez.

İyi bir arabuluculuk sürecinin işaretleri

Her dosya aynı biçimde ilerlemez. Yine de sağlıklı bir süreçte genellikle şu unsurlar görülür:

• Taraflar sürecin ne olduğunu ve ne olmadığını bilir.
• Arabulucunun rolü açıkça anlatılır.
• Kimlik ve temsil yetkisi kontrol edilir.
• Taraflara konuşmak ve soru sormak için gerçek fırsat verilir.
• Taraflardan biri diğerinin yerine karar vermez.
• Teklifler mümkün olduğunca açıklaştırılır.
• Anlaşma metni okunmadan ve anlaşılmadan imzaya zorlanmaz.
• Gizlilik ve kişisel veri güvenliği gözetilir.
• Arabulucu, tarafsızlığına ilişkin önemli durumları açıklar.
• Sonucun anlaşma, kısmi anlaşma veya anlaşamama olabileceği kabul edilir.

Hız tek başına kalite göstergesi değildir. Bir görüşmenin kısa sürmesi mutlaka yanlış değildir; fakat bilgilendirme, dinleme ve değerlendirme yapılmadan yalnızca tutanak imzalatılması gerçek bir müzakere deneyimi sağlamaz.

Kurgusal örnek: Arabulucu karar vermez

Bu olay kurgusaldır. Gerçek kişi veya dosyaya dayanmaz.

Ece, satın aldığı makinenin vaat edilen kapasitede çalışmadığını söyler. Satıcı şirket ise sorunun yanlış kullanımdan kaynaklandığını ileri sürer. Taraflar arabuluculuğa başvurur.

Ece, arabulucudan “Makine ayıplı mı, değil mi? Siz karar verin” diye ister. Arabulucu bu konuda hüküm kuramaz. Tarafların teknik rapor almayı, birlikte test yapmayı veya bağımsız bir uzmandan açıklama istemeyi değerlendirmesine yardımcı olabilir.

Görüşmeler sonunda taraflar makinenin belirli parçalarının değiştirilmesi, yeniden test yapılması ve test sonucu sağlanmazsa bedelin bir bölümünün iadesi üzerinde anlaşabilir. Bu çözüm, arabulucunun kararı değil tarafların kabul ettiği koşullu bir plandır.

Taraflar anlaşamazsa arabulucu makinenin ayıplı olduğuna dair karar vermez. Ece, hukuki seçeneklerini ayrıca değerlendirebilir.

Sık yapılan yanlışlar

“Başvurdum; karşı taraf gelmek ve anlaşmak zorunda”

Yanlış. Dava şartı bulunan alandaki kanuni katılım sonuçları ayrı olmakla birlikte, arabulucu kimseyi anlaşmaya zorlayamaz.

“Arabulucu hukukçu olduğuna göre benim avukatım gibi yol gösterir”

Yanlış. Arabulucu tarafsız üçüncü kişidir. Bir tarafın avukatı gibi hareket edemez.

“Gizli olduğu için istediğim her şeyi sonuçsuz biçimde söyleyebilirim”

Yanlış. Gizliliğin kapsamı vardır; tehdit, hakaret, kişisel veri, kayıt alma ve kanuni açıklama zorunlulukları ayrıca değerlendirilmelidir.

“Anlaşma varsa mutlaka iki taraf da eşit miktarda vazgeçmiştir”

Yanlış. Çözüm, tarafların farklı ihtiyaçlarına göre kurulabilir. Eşitlik ilkesi, mutlaka aynı ekonomik sonucu almak demek değildir.

“Arabuluculuk başarısız olursa hiçbir şey kazanılmamıştır”

Her zaman doğru değildir. Taraflar talepleri netleştirmiş, belgeleri belirlemiş veya bazı konularda kısmi anlaşmaya varmış olabilir. Ancak sırf görüşme yapılmış olması da otomatik bir fayda sayılmaz.

Bölüm kontrol listesi

• Arabulucunun karar vermediğini biliyorum.
• Dava şartı başvuruyla anlaşma zorunluluğunu ayırabiliyorum.
• Arabulucu ile kendi avukatımın rollerini karıştırmıyorum.
• Çözüm önerisinin bağlayıcı olmadığını biliyorum.
• Gizliliğin sınırsız olmadığını biliyorum.
• Ücret ve masrafları toplantıdan önce sormaya hazırım.
• İmza öncesinde ara verme ve bağımsız yardım alma ihtiyacımı değerlendirdim.
• Uyuşmazlığın arabuluculuğa elverişli olup olmadığının ayrıca inceleneceğini biliyorum.

Kısa sorular

Arabulucu tarafların yarı yolda buluşmasını isteyebilir mi?

Seçenekleri değerlendirmelerini isteyebilir; fakat belirli bir orta noktayı kabul etmeye zorlayamaz. Çözümün içeriğine taraflar karar verir.

Arabulucu özel görüşmede öğrendiği bilgiyi diğer tarafa aktarabilir mi?

Ayrı görüşmelerde paylaşılan bilginin aktarılma sınırı görüşmenin başında açıklanmalıdır. Arabulucu, gizlilik yükümlülüğünü ve tarafın paylaşım konusundaki iradesini gözetmelidir. Hassas bilgi verirken aktarılıp aktarılmayacağı açıkça sorulmalıdır.

Toplantı sırasında avukata danışmak için ara isteyebilir miyim?

Evet. Belgenin hukuki etkisini değerlendirmek veya teklif hakkında danışmak için ara istemek mümkündür. Arabuluculuk, düşünmeden aynı gün imza atma zorunluluğu değildir. Ancak işleyen kanuni veya kararlaştırılmış süreler ayrıca dikkate alınmalıdır.

Arabulucu anlaşmanın adil olduğunu garanti eder mi?

Hayır. Arabulucu süreçte eşitliği ve tarafsızlığı gözetir; belirli bir anlaşmanın her taraf için hukuken en iyi veya ekonomik olarak adil sonuç olduğunu garanti etmez.

Mevzuat ve güncellik notu

Bu bölüm hazırlanırken 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun 1–15. maddelerindeki kapsam, tanım, iradilik, eşitlik, gizlilik, arabulucunun görevleri, aydınlatma ve sürecin yürütülmesine ilişkin hükümler ile Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu Yönetmeliği kontrol edilmiştir.

Son kontrol: 6 Ağustos 2026 Uyarı: Bu bölüm genel bilgilendirme amacı taşır; kişiye özgü hukuki danışmanlık değildir.